چاپ سنگی چیست؟

لیتوگرافی

۲۰ بهمن چاپ سنگی چیست؟

چاپ سنگی

چاپ سنگی با نام دیگر لیتوگرافی، روشی است که در آن از صفحه های عکاسی و سایر صفحه‌های مشابه استفاده می‎شود در این صفحات باید ناحیۀ تصویر بصورت روغن‌دوست (غیرآبی، جوهرگیر) و نواحی غیر تصویری به صورت آب ‌دوست باشد تا کار چاپ بخوبی انجام شود. صفحات مورد نظر را با استفاده پودر آلومینیوم می‌سازند.

Lithography4

سنگ آهک نیز نقش مهمی در چاپ سنگی دارد که در آن، نوشته یا تصویر را بر روی سنگ منتقل و با استفاده از روش‌های شیمیایی آن را برجسته می‎کنند. در پایان می‎توانند تصویر مورد نظر را برای چندین بار چاپ کنند. این نوع چاپ با استفاده از روش مختلط فیزیکی و شیمیایی و بر اساس دفع متقابل آب و چربی شکل گرفت که به عنوان بهترین روش برای چاپ در تیراژ های بالا بود. روش چاپ سنگی قبل از اختراع ماشین چاپ کاربرد داشت.

چاپ سنگی یا لیتوگرافی پس از پایان مراحل طراحی و صفحه‌بندی آغاز می‌شود. به این صورت که ابتدا طرح مورد نظر را از طریق عکاسی (سنتی یا دیجیتال) روی فیلم حک کرده و سپس فیلم‌های تهیه شده کنار یکدیگر مونتاژ می‌شوند. سپس کپی فیلم، بر روی ورقه‌ها یا پلیت‌هایی که از آلومینوم و لایه‌ای حساس به نور ساخته شده صورت می‎گیرد. بعد از نور خوردنِ ورقه‌های پلیت، آن را همچون فیلم عکاسی ظاهر کرده، برای مرحله چاپ به ماشین چاپ می‌بندند.

نحوه انجام چاپ سنگی

در روش چاپ سنگی ابتدا تصاویر یا مطالب با استفاده از مرکب روی کاغذهای مشمع مخصوصی که زرد رنگ است، نوشته می‎شود. پس از گذشت یک شبانه روز، آن را روی سنگ مخصوص که قبلاً ساییده شده و حرارت دیده است، بر می‎گردانند تا خطوط به روی سنگ انتقال یابند. سپس بر روی سنگ اسید نیتریک ریخته می‎شود تا محل خالی سنگ به اندازه یک میلیمتر حل شود و نوشته های روی سنگ بصورت برجسته ظاهر گردد. پس از این مرحله، مرکب توسط غلتک بر روی سنگ نقش می‎بندد و با فشار یکسان و یکنواخت سنگ بر روی کاغذ، عمل چاپ انجام می‎شود.

لیتوگرافی در گذشته

چاپ سنگی در گذشته

چاپ سنگی به عنوان یکی از شیوه‎های متداول چاپ در دروه قاجار استفاده می‎شد. این روش با استفاده از پودر سنگ نرم صورت می‎گیرد. عباس میرزا در سال ۱۲۴۰ قمری میرزا جعفر تبریزی را برای آموختن چاپ سنگی به روسیه اعزام کرد و همزمان میرزا صالح شیرازی، میرزا اسدالله را برای این منظور به سن پطرزبورگ فرستاد. این دو نفر با فراگیری چاپ سنگی به ایران بازگشته و توانستند این روش را در ایران اجرا کنند.

در زمانهای گذشته برای چاپ از پودر سنگ‎های نرم استفاده می‎شد که تصاویر سیاه و سفید را بر روی سطوح ایجاد می‎کرد. در این روش، تمامی ویژگی‎های تصویر و شاخصه‎های نگارگری قابلیت چاپ داشتند و از آنجا که در تصویرسازی چاپ سنگی دقیقا از سنت کتاب آرایی پیشین استفاده می‎شد، هنرمندان می‎توانستند بر روی سطوح مورد نظر خود تصاویر، جداول نقشه چاپ کنند. در روش چاپ سنگی به غیر از رنگ، سایر تکنیک‎های تصویر سازی از قبیل طراحی اسلیمی، ختایی، تشعیر و خصوصیات آرایش صفحه، مورد توجه قرار می‎گرفت.

در این روش تصویرسازی‎های نسخه‎های چاپ به دو شکل مجلس سازی و مصورسازی انجام می‎شد. در مجلس سازی مجموعه‎ای از تصاویر متعدد، یک داستان را روایت می‎کرد و بین تمامی تصاویر یک ارتباط منطقی برقرار بود. مصورسازی در روش چاپ سنگی نیز شباهت زیادی به تصویرپردازی امروزی داشت که در آن یک موضوع واحد بیان می‎شد.

عنصر بصری اصلی در تصویرپردازی چاپ‎های سنگی، خط بود. برای نشان دادن سایه روشن و حجم نمایی، تکرار خطوط کنار یکدیگر بکار گرفته و در کنار آن، نور نیز بر تصویر تابانده می‎شد.

ویژگیهای فنی چاپ سنگی در گذشته

مشخصه‎های نقاشی دوره قاجار در تصویرپردازی چاپ سنگی قابل بررسی است. در گذشته این روش برای کشیدن پیکره‎های زنان چهره‎های گرد، ابروان پیوسته، نگاههای خیره به نگرنده، کمرهای باریک و … کاربرد داشت. در روش چاپ سنگی، کاتب و طراح با یکدیگر هماهنگ می‎شدند و سپس کتابت و بعد تصویرپردازی صورت می‎گرفت. در برخی مواقع بجای استفاده از مرکب سیاه از مرکب‎های آبی و قرمز و گاهی نیز کاغذهای الوان و رنگارنگ استفاده می‎شد.

Lithography3

لیتوگرافی در ایران

کتاب هایی که امروزه در کتابخانه منزل نگهداری می‎کنیم با استفاده از روش های صنعتی (چاپ دیجیتال) چاپ شده اند. اما قبل از آن نیز روش‎های دیگری برای این کار مرسوم بود که از آن جمله چاپ لیتوگرافی یا چاپ سنگی مورد پسند نویسندگان و کاتبان بود. در این روش به جای حروف، از سنگ مرمر کنده کاری استفاده می‎شد. ماشین چاپ لیتوگرافی در شکل و کار تقریباً مشابه ماشین چاپ سربی است.

چاپ سنگی اولین بار به وسیله آلمانی ها در سال ۱۷۹۶ میلادی اختراع شد. در آن سالها یکی از هنرمندان آلمانی برای اینکه بتواند بدون پرداخت هزینه های چاپ، اشعار خود را منتشر کند، توانست با استفاده از تیزاب بر روی سنگ های نرم و مسطح و سبک‌ وزن کنار رود راین، به روش چاپ سنگی دست پیدا کند.

چاپ سنگی در ایران

چاپ سنگی در ایران با تعاریف مختلفی بیان شده است. در یک روایت گفته می‎شود این روش چاپ اولین بار توسط میرزا صالح شیرازی در تبریز راه اندازی شد. وی که از سوی دولت ایران برای فراگیری هنرهای جدید به اروپا رفته بود، در بازگشت با خود یک دستگاه چاپ سنگی به تبریز آورد و آن را در سال ۱۲۵۰ قمری راه اندازی نمود.

اولین چاپخانه نوین ایران که به چاپ سنگی شهرت داشت در زمان عباس میرزا تاسیس شد. وی توانسته است رساله جهادیه را به عنوان اولین کتاب چاپ نماید. این روش تا سال ۱۲۶۹ قمری در ایران متداول بود که با ورود چاپ سنگی کنار زده شد. چاپ سنگی توسط آلویس سفندلر، در اواخر سده ۱۸ از کشور روسیه وارد ایران شد و در شهرهای بزرگ رواج پیدا کرد. نخستین کتابی که با استفاده از روش چاپ سنگی چاپ شده، قرآن دارالسلطنه بود.

روش چاپ سنگی نسبت به سایر روش های چاپ کم هزینه تر بود و با سهولت و بدون نیاز به ابزارهای پیچیده انجام می‎شد. از سوی دیگر خطر نگهداری سرب وجود نداشت. این روش تا اواخر دوره قاجار مورد استفاده کاتبان قرار می‎گرفت. اما به دلیل زحمت و هزینه بالای ورود سنگ، رونق اولیه خود را از دست داد. چاپ سنگی امکان استفاده از خط نستعلیق و نقاشی را برای هنرمندان فراهم کرده بود. یکی از افرادی که از این روش استفاده کرد، استاد کلهر از خط نویسان برجسته روزنامه های چاپ سنگی در دوران قاجار بود.